Trong chăn nuôi heo tại Việt Nam, PRRS (Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome) – thường gọi là bệnh tai xanh – vẫn là một trong những bệnh truyền nhiễm gây thiệt hại lớn nhất cho các trang trại.

Sự nguy hiểm của bệnh không chỉ nằm ở khả năng gây sảy thai, chết thai, yếu heo con, viêm phổi và suy giảm miễn dịch, mà còn ở đặc điểm virus biến đổi di truyền rất nhanh, tạo ra nhiều lineage (dòng di truyền) khác nhau.

Theo các nghiên cứu di truyền gần đây và dữ liệu phân tích gene ORF5, virus PRRS được phân loại thành nhiều lineage khác nhau (L1 đến L11) dựa trên mối quan hệ di truyền giữa các chủng virus.

Thông tin từ các nghiên cứu và báo cáo chuyên ngành cho thấy đầu năm 2026 tại Việt Nam đang lưu hành nhiều lineage PRRS khác nhau, trong đó nổi bật là:

L1 – L5 – L7 – L8 – L10

Đây cũng là các lineage được nhắc tới trong chia sẻ của chuyên gia trong hình ảnh.

1. Lineage 8 (L8) – Chủng độc lực cao từng gây dịch lớn

Lineage 8 được xem là nhóm virus PRRS độc lực cao (HP-PRRSV) từng gây các đợt dịch lớn tại châu Á và Việt Nam.

Các nghiên cứu cho thấy nhiều chủng PRRS tại Việt Nam có nguồn gốc gần với chủng JXA1 của Trung Quốc, gây dịch lớn từ năm 2006–2007 và sau đó lan rộng sang nhiều quốc gia trong khu vực.

Đặc điểm của nhóm này:

• Độc lực cao

• Gây chết nhiều ở heo con

• Sốt cao, tai tím

• Suy giảm miễn dịch mạnh

Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng lineage 8 (đặc biệt L8E) vẫn là một trong những nhóm virus phổ biến tại Việt Nam trong những năm gần đây.

2. Lineage 1 (L1) – Nhóm virus đang gia tăng trong những năm gần đây

Lineage 1 là nhóm PRRS có tốc độ biến đổi di truyền khá nhanh và xuất hiện nhiều biến thể.

Một số biến thể đáng chú ý gồm:

• NADC30-like (L1C / L1.8)

• NADC34-like (L1A / L1.5)

Các chủng này được phát hiện tại Việt Nam trong các nghiên cứu gần đây và đang có xu hướng xuất hiện nhiều hơn tại các trại chăn nuôi.

Đặc điểm thường gặp:

• Gây bệnh phức hợp

• Kết hợp với các bệnh hô hấp khác

• Tỷ lệ chết không quá cao nhưng kéo dài

3. Lineage 5 (L5) – Nhóm virus có liên quan đến chủng Bắc Mỹ

Lineage 5 thuộc nhóm PRRSV-2 có nguồn gốc từ dòng virus Bắc Mỹ.

Trong một số nghiên cứu di truyền tại Việt Nam, các chủng PRRS thuộc sublineage L5A đã được phát hiện và có xu hướng xuất hiện nhiều hơn từ năm 2022.

Đặc điểm:

• Độc lực trung bình

• Có thể liên quan đến vaccine-like strain

• Thường xuất hiện trong trại đã tiêm vaccine

4. Lineage 7 (L7)

Lineage 7 ít được báo cáo rộng rãi tại Việt Nam nhưng vẫn được ghi nhận trong phân loại di truyền của PRRSV-2.

Trong hệ thống phân loại PRRSV hiện đại, lineage 7 là một trong các nhóm di truyền quan trọng và cũng có liên quan tới một số chủng vaccine thương mại.

Điều này khiến việc phân biệt giữa virus thực địa và virus vaccine trở nên phức tạp hơn trong công tác chẩn đoán.

5. Lineage 10 (L10) – Nhóm mới trong hệ thống phân loại

Trong hệ thống phân loại PRRSV hiện đại dựa trên dữ liệu gene ORF5 toàn cầu, các nhà khoa học đã xác định tổng cộng 11 lineage (L1–L11).

Lineage 10 là một trong những nhóm mới được đề cập trong hệ thống phân loại này.
Sự xuất hiện của các lineage mới cho thấy PRRS vẫn đang tiếp tục tiến hóa và biến đổi di truyền.

Vì sao PRRS tại Việt Nam ngày càng phức tạp?

Các nghiên cứu cho thấy sự phức tạp của dịch PRRS tại Việt Nam đến từ nhiều yếu tố:

1️⃣ Virus biến đổi rất nhanh
PRRSV là virus RNA nên tốc độ đột biến rất cao.

2️⃣ Di chuyển heo giữa các vùng
Hoạt động vận chuyển heo giống và heo thịt làm virus lan rộng.

3️⃣ Sự tái tổ hợp virus
Nhiều chủng virus có thể tái tổ hợp gene với nhau tạo ra chủng mới.

4️⃣ Áp lực miễn dịch từ vaccine
Việc sử dụng vaccine cũng có thể tạo áp lực chọn lọc khiến virus thay đổi.

Ý nghĩa thực tế đối với các trang trại chăn nuôi

Việc nhiều lineage PRRS cùng tồn tại tại Việt Nam khiến công tác phòng bệnh trở nên khó khăn hơn.

Do đó các trang trại cần chú ý:

• Kiểm soát an toàn sinh học

• Xét nghiệm PCR định kỳ

• Lựa chọn vaccine phù hợp với chủng virus lưu hành

• Kiểm soát heo nhập trại

Trong thực tế, không có một phác đồ chung cho mọi trại, vì mỗi khu vực có thể lưu hành các lineage PRRS khác nhau.

Câu hỏi thường gặp về PRRS tại Việt Nam

PRRS xuất hiện tại Việt Nam từ khi nào?
PRRS bắt đầu bùng phát mạnh tại Việt Nam từ khoảng năm 2007 với sự xuất hiện của chủng virus độc lực cao.

Những lineage PRRS nào đang lưu hành tại Việt Nam?
Các nghiên cứu cho thấy nhiều lineage đang lưu hành như L1, L5, L7, L8 và L10.

PRRS có còn gây dịch lớn như trước không?
Hiện nay PRRS ít bùng phát thành dịch lớn nhưng thường lưu hành âm thầm trong đàn heo.

Vì sao PRRS ngày càng khó kiểm soát?
Nguyên nhân chính là virus PRRS biến đổi di truyền nhanh và có thể tái tổ hợp tạo ra các chủng mới.

Người chăn nuôi nên làm gì để kiểm soát PRRS?
Cần kết hợp nhiều biện pháp như an toàn sinh học, tiêm vaccine, xét nghiệm định kỳ và kiểm soát heo nhập trại.

Huệ Chi 

Tổng hợp từ các nghiên cứu khoa học và báo cáo chuyên ngành thú y